ΨΗΦΙΑΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΒΛΑΧΟΚΕΡΑΣΙΑΣ

vouna.jpgΟι Βλαχοκερασιώτες είχαν ποτιστικά, τα οποία αρδεύονταν από πηγές του Ευρώτα, κυρίως από το ποτάμι της Βάλτενας και δευτερευόντως από το ποταμάκι του Βαθυρέματος. Το ποτάμι της Βάλτενας και το Βαθύρεμα αποτελούν τις βορειότερες πηγές του Ευρώτα, ο οποίος ως γνωστό εκβάλει στο Λακωνικό Κόλπο. Καθώς κατεβαίναμε το ποτάμι της Βάλτενας, συναντάγαμε, δεξιά και αριστερά, δεκάδες χωράφια συγχωριανών, τα οποία έφεραν διάφορα τοπωνύμια:

«Ψηλή Ράχη», «Καναβοτόπι», «της Γιδίτσας το Ρέμα», «Λευκίτσα» («Κρυόβρυση»), «του Ντούμου»,  «του Ράμου η Βρύση» (ή «Καστανιά»), «Βρωμόβρυση», «Περιβόλι» (ο Μύλος του Καρατζιά), ο «Μύλος των Μιχαλαίων», ο «Μύλος των Μπικουλαίων», 0 «Μύλος των Τζαβελαίων», «Μουρσιά», «Καλαμάκια», «του Νικόλα ο μύλος», «Μελίσσι», το «Μπλαντόι», «στου Λιάγα» (ή «Νταέικα») και «Πρόπαντη» (ή «Λαγκάδα»). Στις όχθες της Βάλτενας βρίσκονταν επίσης όλοι οι αλευρόμυλοι και όλες οι νεροτριβές της Βλαχοκερασιάς, που σήμερα είναι ερείπια (Βλ. άλλες σχετικές ενότητες).

Αρκετές οικογένειες Βλαχοκερασιωτών είχαν ποτιστικά στο Βαθύρεμα, στο οποίο για να φτάσεις έπρεπε να διασχίσεις το ποτάμι της Βάλτενας κοντά στους Τζαβελέικους μύλους. Τόσο στην περίπτωση της Βάλτενας όσο και του Βαθυρέματος, σχεδόν όλα τα χωράφια εντοπίζονταν στις βόρειες όχθες τους, προφανώς για λόγους εγγύτητας (προσβασιμότητας) από το χωριό αλλά και αποφυγής φουσκωμένων ποταμών/ ρεμάτων.  Τα λίγα χωράφια που βρίσκονταν στην απέναντι (νότια) πλευρά της Βάλτενας και του Βαθυρέματος (π.χ., Ψηλή Ράχη, Αγία Κυριακή, Αμονίτσα, Ασπρολιθάρι, Κακαρίνου) ήταν κυρίως  ξερικά, και εκεί καλλιεργούνταν κυρίως το σιτάρι.

Για να σχηματίσουμε έστω και μια σχετική εικόνα για την κατανομή των ποτιστικών μας,   επικοινωνήσαμε  τηλεφωνικά με συγχωριανούς που είχαν ιδιοκτησίες στις παραπάνω περιοχές, και συγκεκριμένα με τους Ιωάννη Ζέππο, Σταμάτη Μήτσιο, την Δήμητρα Κοπίτα (το γένος Λάγκα), τον Ηλία Πετρόπουλο και τον Χρήστο Γιάννακα. Τους ζητήσαμε να μας δώσουν τα ονοματεπώνυμα των κατόχων που καλλιεργούσαν τα χωράφια. Σημειώνουμε ότι ο Γιάννης Ζέππος (τώρα 92 ετών), μας έδωσε πληροφορίες για τους κτηματίες (ονοματεπώνυμα ακόμη και κάποια παρατσούκλια), από τη Βάλτενα (Βροντόνερο) μέχρι τα Μουρσιά – μια πραγματική εγκυκλοπαίδεια τοπωνυμίων, ένα πραγματικό «ληξιαρχείο» κτηματιών! Η Δήμητρα Κοπίτα και ο σύζυγός της Νίκος, μας έδωσαν πληροφορίες για τους κτηματίες στο Βαθύρεμα, ο Ηλίας Πετρόπουλος για το «Μπλαντόι», ο Σταμάτης Μήτσιος για του «Λιάγα» και ο Χρήστος Γιάννακας για την Πρόπαντη (Λαγκάδα). Παραθέτουμε τα στοιχεία στον Πίνακα 1 για περιοχές (τοπωνύμια), με τουλάχιστον 10 χωράφια. Σημειώνεται ότι υπάρχουν και κάποιες επικαλύψεις (10%-20%),  διότι κάποιοι ιδιοκτήτες είχαν χωράφια σε παραπάνω από μία περιοχές.

Αν και τα περισσότερα ποτιστικά ήταν στη Βάλτενα, η συλλογή μας διαθέτει υλικό κυρίως για το Βαθύρεμα. Για τη Βάλτενα κατατοπιστικό και συνάμα νοσταλγικό είναι το  άρθρο της συμπατριώτισσας Ισμήνης Μάνδρου για το «Ποτάμι μας» που δημοσιεύτηκε στη «Φωνή του Χωριού μας» (Φύλλο 56, Μάρτιο 1998).  Για το Βαθύρεμα, δύο φιλμάκια (χωρίς ήχο), που τραβήχτηκαν το 1968 από τον υπογράφοντα, ένα που απεικονίζει το πότισμα και το άλλο το κουβάλημα κλαριών για τις οικόσιτες γίδες (μαλτέζες), θεωρούμε ότι είναι κοινές δραστηριότητες ανεξάρτητα από την τοποθεσία του χωραφιού και θα ξαναζωντανέψουν παλαιότερες εποχές. Όμως, η Επιτροπή αναζητά υλικό για τη Βάλτενα και άλλες εστίες των ποτιστικών μας.  Έχουμε την πεποίθηση ότι οι συγχωριανοί μας, όπου γης, διαθέτουν τέτοιο υλικό για τα χωράφια των γονέων ή των παππούδων τους. Τους καλούμε να ψάξουν το αρχεία τους και να μας στείλουν το  σχετικό υλικό προκειμένου να εμπλουτίσουμε την παρούσα ενότητα.  

Τα προϊόντα που παράγονταν στα ποτιστικά μας ήταν κυρίως πατάτες, καλαμπόκι, ντομάτες, φασόλια, κουκιά και άλλα οπωροκηπευτικά. Ευδοκιμούσαν και πολλά φρουτόδεντρα, όπως μηλιές, συκιές, αχλαδιές, κληματαριές, καρυδιές και ροδακινιές. Σε κάποια χωράφια υπήρχαν και καρυδιές.  Σε χαμηλού υψομέτρου περιοχές της Βάλτενας  (π.χ. Καλαμάκια, Μουρσιά,  Λιάγα, Πρόπαντη), υπήρχαν δυνατότητες για καλλιέργεια και ελαιόδεντρων.  Τα προϊόντα  από τα αρδευόμενα χωράφια προορίζονταν κυρίως για τις ετήσιες ανάγκες της οικογένειας.  Σε περίπτωση περισσεύματος τα διέθεταν στην αγορά (ιδιαίτερα τα μήλα).   Στα χωράφια, ευδοκιμούσαν, κυρίως σε πεζούλες, μεταξύ λακουλιών πολλά αυτοφυή φυτά, όπως η ρίγανη και τα βατόμουρα.

Πίνακας 1. Αριθμός Χωραφιών κατά Τοποθεσία

Τοποθεσία Αριθμός Χωραφιών[1] Τοποθεσία Αριθμός Χωραφιών
Βάλτενα 104 Μπλαντόι[2] 14
Ράμου η Βρύση (Καστανιά) 10 Λιάγα (και Νταέικα) 21
Βρωμόβρυση 22 Πρόπαντη (Λαγκάδα) 34
Μουρσιά 131 Βαθύρεμα 25
Καλαμάκια 16 Άλλες τοποθεσίες (<10)[3] 57
Νικολέικος Μύλος 11 Σύνολο Χωραφιών 327

Τα χωράφια ποτίζονταν από  ένα δίκτυο αυλακιών  (παραύλακα, αυλάκια, μυλαύλακα) με πολλαπλές «δέσεις» στο ποτάμι της Βάλτενας αλλά και στο ποταμάκι του Βαθυρέματος. Τα παραύλακα ήταν αυλάκια με δέση σε ρέματα που άδειαζαν στα κύρια αυλάκια. Τα μυλαύλακα, από τον Παπαδέικο Μύλο και κάτω στο ποτάμι της Βάλτενας, τροφοδοτούσαν τους αλευρόμυλους και τις νεροτριβές (οι οποίες είναι αντικείμενο άλλης ενότητας),  ενώ ταυτόχρονα άρδευαν και τα χωράφια. Στο Βαθύρεμα, τα χωράφια αρδεύονταν από τέσσερα απλά αυλάκια, αφού εκεί δεν υπήρχαν αλευρόμυλοι, δεδομένων  των αποστάσεων από το χωριό αλλά και της μειωμένης ροής νερού, συγκριτικά με το ποτάμι της Βάλτενας. Κάθε αυλάκι τροφοδοτούσε με νερό τα χωράφια 5-10 περίπου κτηματιών και ο χρόνος (η σειρά) ποτίσματος εξαρτιόταν από τη συνεννόηση μεταξύ τους και την έκταση της καλλιέργειας.  Η μοιρασιά του νερού κάποιες φορές προκαλούσε και μικρο-καυγάδες μεταξύ τους.

Πριν  από τα μέσα της δεκαετίας του 1960,  η μετάβαση αγροτών στα χωράφια γινόταν με τα υποζύγια (μουλάρια και γαϊδούρια), είτε καβάλα είτε πεζή, ακολουθώντας τις ελικοειδείς διαδρομές στα στενά μονοπάτια που κατηφόριζαν προς το ποτάμι της Βάλτενας.    Διαρκούσε από μισή περίπου ώρα για τα κοντινά χωράφια και τους μύλους της Βάλτενας και από μία έως μιάμιση ώρα για τις πιο απομακρυσμένες  περιοχές (π.χ. Βαθύρεμα, Μελίσσι, Λιάγα, Πρόπαντη). Η επιστροφή απαιτούσε τουλάχιστον μισή ώρα παραπάνω, λόγω ανηφόρας, αλλά και επειδή τα υποζύγια ήταν φορτωμένα.  Για κάποια χωράφια (όπως στο Βαθύρεμα), υπήρχαν διπλές κατηφόρες/ανηφόρες, αφού οι αγρότες έπρεπε να διασχίσουν το ποτάμι της Βάλτενας για να φτάσουν στο αγρόκτημά τους.  Τη δεκαετία του 1960, ανοίχτηκαν χωματόδρομοι και ο δρόμος ήταν προσβάσιμος σε αγροτικά οχήματα. Σιγά, σιγά, εμφανίστηκαν τα τρακτέρ, αγροτικά αυτοκίνητα και τζιπ τα οποία σταδιακά υποκατέστησαν τα υποζύγια (μουλάρια και γαϊδούρια), για αγροτικές δουλειές (π.χ. όργωμα) και μεταφορές. Φυσικά, οι αγρότες στην πλειοψηφία τους δεν απέκτησαν  τα δικά τους τρακτέρ και αναγκάζονταν να μισθώσουν τα τρακτέρ συγχωριανών

Παρότι εμφανίστηκαν τα αγροτικά οχήματα, μετά το «ξερίζωμα» της νέας γενιάς, τη μετανάστευση εντός και εκτός της χώρας, και τη γήρανση του πληθυσμού, τα χωράφια σταδιακά εγκαταλείπονταν. Όταν ρωτήσαμε τους συμπατριώτες που μας έδωσαν τις σχετικές πληροφορίες να μας κάνουν μια εκτίμηση για το πόσα από τα παραπάνω χωράφια καλλιεργούνται στις μέρες μας, μας απάντησαν σχεδόν κανένα. Μετρώνται στα δάκτυλα του ενός χεριού οι υπερήλικες συμπατριώτες που συνεχίζουν να καλλιεργούν τα πατρικά χωράφια. Οι περισσότεροι αρκούνται στην καλλιέργεια των κήπων τους στο χωριό. Τα χωράφια που κάποτε έσφυζαν από ζωή, τώρα έχουν ερημώσει. Τα αυλάκια που κάποτε πότιζαν τα ποτιστικά χωράφια δεν υπάρχουν πλέον, και οι πηγές τους έχουν στερέψει.  Έχουν  κατακλυστεί από δάση (ακακίες, θάμνους κτλ.) και χρειάζονται ξελόγγωμα από νέους ανθρώπους για να γίνει μια επανεκκίνηση. Ακόμη και οι αλεπούδες έχουν γίνει  πλέον σπάνιο είδος και έχουν εκτοπισθεί από τα αγριογούρουνα. Οι καρακάξες συνεχίζουν να κράζουν, τα κοτσύφια  και τα αηδόνια στα ρέματα να κελαηδούν, χωρίς όμως  να υπάρχουν αγρότες-ακροατές να τα απολαύσουν.

Νίκος Π. Πετρόπουλος
Συντονιστής Επιτροπής Ψ.Μ.Β.

Πατήστε εδώ ή στην επάνω εικόνα για μια περιήγηση στο φλίπινγκ μπουκ.

 


[1] Ο Γιάννης Ζέππος ανέφερε και κάποια άλλα «παρατημένα» από πολύ παλιά κτήματα. Αυτά δεν έχουν καταχωριστεί στον Πίνακα.

[2]Εκεί που το ποταμάκι του Βαθυρέματος συναντά το ποτάμι της Βάλτενας. Τα περισσότερα χωράφια στο «Μπλαντόι» ποτίζονταν από το ποτάμι της Βάλτενας. Σημειώνουμε ότι υπάρχει ειδικό κεφάλαιο στο βιβλίο του Ηλία Χρόνη, Όταν Ήμουν Χωριανός, 1910-1925, Αθήνα 2013, σελ. 49-70 για το «Μπλαντόι»

[3]Τα χωράφια στην Ψηλή Ράχη (1), στο Καναβοτόπι (7), στης Γιδίτσας το Ρέμα (7), στη Λευκίτσα (Κρύα Βρύση) (3), στου Ντούμου (8), στο Περιβόλι (Καρατζιά ο Μύλος)(7),  στο Μιχαλέικο Μύλο (4), στο Μπικουλέικο Μύλο (7), και στον Τζαβελέικο Μύλο (4)  ποτίζονταν από τη Βάλτενα, ενώ τα χωράφια στο Μελίσσι (7) από γούρνες που συγκεντρώνουν τα νερά τοπικών πηγών.    

Νέα του Ψ. Μ. Βλαχοκερασιάς

Χάρτης / Map